عفونت واژینال یکی از شایعترین مشکلاتی است که زنان در سنین مختلف ممکن است با آن روبهرو شوند. خارش و سوزش واژن، تغییر در رنگ یا بوی ترشحات، درد هنگام رابطه جنسی و احساس ناراحتی هنگام ادرار از جمله نشانههایی هستند که معمولاً باعث میشوند فرد به وجود عفونت واژن مشکوک شود. با این حال، همه عفونتهای واژینال یکسان نیستند و حتی علائم مشابه میتوانند علتهای کاملاً متفاوتی داشته باشند. سه علت مهم علائم عفونی واژن شامل واژینوز باکتریایی، عفونت قارچی یا کاندیدیازیس واژینال و تریکومونیازیس هستند. علاوه بر این، برخی بیماریهای مقاربتی، التهاب دهانه رحم و حتی مشکلات غیرعفونی مانند حساسیت به شویندهها یا تغییرات هورمونی نیز ممکن است علائمی شبیه عفونت ایجاد کنند. به همین دلیل انتخاب درمان تنها براساس ظاهر ترشحات یا وجود خارش، همیشه روش قابل اعتمادی نیست.
در این مقاله با انواع عفونت واژینال، نشانههای هرکدام، روشهای تشخیص و درمان آشنا میشویم و یکی از فرآوردههای واژینال حاوی ترکیب ضدباکتری و ضدقارچ، یعنی کرم واژینال کلیندامازول را نیز بررسی خواهیم کرد.
عفونت واژینال چیست؟
واژن بطور طبیعی دارای مجموعهای از میکروارگانیسمهاست که به حفظ محیط طبیعی آن کمک میکنند. بخش مهمی از این جمعیت میکروبی را باکتریهای مفیدی مانند لاکتوباسیلها تشکیل میدهند. تغییر در تعادل این میکروارگانیسمها یا رشد بیش از حد برخی باکتریها، قارچها یا انگلها میتواند باعث ایجاد التهاب و علائم واژینال شود.
اصطلاح «عفونت واژینال» در گفتوگوی روزمره برای بسیاری از موارد التهاب واژن یا واژینیت استفاده میشود، اما از نظر پزشکی علت همه این موارد یک عفونت مشابه نیست. برای مثال، واژینوز باکتریایی یا BV بیشتر نوعی اختلال در تعادل میکروبی واژن است که در آن تعداد لاکتوباسیلهای طبیعی کاهش یافته و بعضی باکتریهای بیهوازی افزایش پیدا میکنند. در مقابل، کاندیدیازیس واژینال در اثر رشد بیش از حد قارچهای کاندیدا ایجاد میشود.
شناخت این تفاوت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دارویی که برای عفونت قارچی مناسب است، لزوماً عفونت باکتریایی یا انگلی را درمان نمیکند.
انواع عفونت واژینال
واژینوز باکتریایی
Bacterial Vaginosis (BV)، یکی از شایعترین علل ترشحات غیرطبیعی واژن است. در این وضعیت تعادل طبیعی باکتریهای واژن تغییر کرده و تعداد برخی باکتریهای بیهوازی افزایش مییابد.
بسیاری از زنان مبتلا به BV ممکن است علامت مشخصی نداشته باشند. در موارد علامتدار، ترشح رقیق سفید یا خاکستری و ایجاد بوی شبیه ماهی، بهخصوص بعد از رابطه جنسی از نشانههای شناختهشده آن است. گاهی خارش، سوزش واژن یا سوزش هنگام ادرار نیز مشاهده میشود.
واژینوز باکتریایی الزاماً یک عفونت مقاربتی محسوب نمیشود، اما برخی عوامل مرتبط با فعالیت جنسی و همچنین دوش واژینال با افزایش احتمال آن همراه شناخته شدهاند. تشخیص صحیح اهمیت دارد، زیرا درمان BV معمولاً بر داروهای ضدباکتری مانند مترونیدازول یا کلیندامایسین استوار است.
عفونت قارچی واژن
کاندیدیازیس ولوواژینال که معمولاً با عنوان عفونت قارچی واژن شناخته میشود، اغلب در اثر رشد بیش از حد قارچهای جنس Candida ایجاد میشود و Candida albicans یکی از شایعترین عوامل آن است.
خارش شدید واژن و ناحیه تناسلی، قرمزی، تورم، احساس سوزش، درد هنگام رابطه جنسی و ترشح غیرطبیعی از علائم احتمالی آن هستند. در برخی افراد ترشحات غلیظ و سفید مشاهده میشود، اما شکل ترشحات بهتنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست. CDC نیز تأکید میکند که علائم کاندیدیازیس اختصاصی نیستند و بیماریهای دیگر میتوانند تظاهرات مشابهی ایجاد کنند.
عفونت قارچی معمولاً با داروهای ضدقارچ درمان میشود. کلوتریمازول، میکونازول و برخی دیگر از داروهای آزول از گزینههای درمان موضعی هستند و براساس شرایط بیمار ممکن است درمان خوراکی نیز تجویز شود.
تریکومونیازیس
تریکومونیازیس برخلاف دو مورد قبلی یک عفونت مقاربتی است که به وسیله انگل Trichomonas vaginalis ایجاد میشود.
بسیاری از مبتلایان هیچ علامتی ندارند. در زنان علامتدار ممکن است خارش، سوزش، قرمزی ناحیه تناسلی، ناراحتی هنگام ادرار و افزایش ترشحات واژینال دیده شود. ترشحات میتوانند شفاف، سفید، زرد یا سبز باشند و گاهی بوی ناخوشایند ایجاد کنند. تشخیص تریکومونیازیس تنها براساس علائم امکانپذیر نیست و آزمایش میتواند برای تأیید بیماری لازم باشد.
درمان استاندارد تریکومونیازیس با داروهای گروه نیتروایمیدازول مانند مترونیدازول یا تینیدازول انجام میشود. داروهای ضدقارچ واژینال جایگزین درمان اختصاصی تریکومونیازیس نیستند. همچنین درمان و بررسی شریک جنسی در این بیماری اهمیت دارد.
علائم عفونت واژینال چیست؟
علائم عفونت واژن به عامل ایجادکننده بستگی دارد. تغییر مقدار، رنگ، غلظت یا بوی ترشحات واژن، خارش ناحیه تناسلی، سوزش، قرمزی، تورم، درد یا ناراحتی هنگام رابطه جنسی و سوزش هنگام ادرار از علائمی هستند که در انواع مختلف واژینیت دیده میشوند.
نکته مهم این است که وجود یک علامت بهتنهایی نوع عفونت را مشخص نمیکند. برای مثال خارش هم در کاندیدیازیس دیده میشود و هم ممکن است در BV، بیماریهای پوستی یا واکنشهای حساسیتی اتفاق بیفتد. همچنین ترشح بد بو بیشتر احتمال یک مشکل باکتریایی یا تریکومونیازیس را مطرح میکند، اما برای تشخیص قطعی کافی نیست.
به همین دلیل، مخصوصاً زمانی که فرد برای اولین بار چنین علائمی دارد، علائم شدید هستند یا عفونت مرتب عود میکند، بهتر است علت اصلی توسط پزشک مشخص شود.
تفاوت ترشحات طبیعی و ترشحات ناشی از عفونت
وجود مقداری ترشح واژینال در زنان طبیعی است و مقدار و ظاهر آن میتواند در طول چرخه قاعدگی تغییر کند. بنابراین افزایش جزئی ترشح همیشه به معنی وجود بیماری نیست.
نگرانی بیشتر زمانی مطرح میشود که تغییر واضحی نسبت به وضعیت معمول فرد ایجاد شده باشد؛ برای مثال بوی شدید و جدید، تغییر محسوس رنگ یا قوام ترشح، یا همراه شدن ترشحات با خارش، سوزش، درد و التهاب. ترشحات سفید و غلیظ همراه با خارش شدید بیشتر با عفونت قارچی دیده میشوند. ترشحات رقیق سفید یا خاکستری همراه با بوی ماهی بیشتر به نفع BV هستند و ترشحات زرد یا سبز، بهخصوص در کنار علائم تناسلی، میتوانند در تریکومونیازیس دیده شوند. با وجود این، این الگوها تنها سرنخ تشخیصی هستند و جای آزمایش و معاینه را نمیگیرند.
عفونت واژینال چگونه تشخیص داده میشود؟
پزشک معمولاً ابتدا درباره مدت علائم، ظاهر و بوی ترشحات، سابقه عفونتهای قبلی، مصرف داروها و شرایط مرتبط سؤال میکند. در صورت نیاز معاینه انجام شده و نمونهای از ترشحات واژن برای بررسی گرفته میشود.
در بررسی واژینوز باکتریایی میتوان از معیارهایی مانند ظاهر ترشحات، pH واژن، بررسی میکروسکوپی و معیارهای Amsel استفاده کرد. رنگآمیزی گرم و امتیاز Nugent نیز از روشهای آزمایشگاهی شناختهشده برای ارزیابی BV هستند. در BV معمولاً pH واژن بالاتر از 4.5 است.
در عفونت قارچی، مشاهده مخمرها، هیفها یا سودوهیفهای قارچی در نمونه ترشحات میتواند به تشخیص کمک کند. در مواردی که نتیجه بررسی اولیه منفی است ولی علائم ادامه دارند، ممکن است کشت قارچ یا سایر آزمایشها درخواست شود. در کاندیدیازیس واژینال معمولاً pH واژن در محدوده طبیعی و کمتر از 4.5 باقی میماند.
تریکومونیازیس نیز میتواند با آزمایش نمونه واژینال و روشهای آزمایشگاهی حساستر مانند تستهای مولکولی تشخیص داده شود.
درمان عفونت واژینال چگونه انجام میشود؟
مهمترین اصل در درمان، انتخاب دارو براساس علت عفونت است. استفاده خودسرانه از هر نوع کرم یا قرص واژینال ممکن است برای عامل اصلی بیماری مناسب نباشد و گاهی تشخیص صحیح را نیز به تأخیر بیندازد.
در واژینوز باکتریایی از داروهای ضدباکتری استفاده میشود. براساس دستورالعمل CDC، مترونیدازول خوراکی، ژل واژینال مترونیدازول و کرم واژینال کلیندامایسین از رژیمهای شناختهشده درمان BV هستند.
برای کاندیدیازیس واژینال، داروهای ضدقارچ از جمله فرآوردههای واژینال کلوتریمازول، میکونازول یا برخی داروهای دیگر مورد استفاده قرار میگیرند. نوع و مدت درمان براساس شدت بیماری، سابقه عود، نوع قارچ و شرایطی مانند بارداری یا بیماریهای زمینهای متفاوت خواهد بود. در تریکومونیازیس درمان خوراکی اختصاصی لازم است و درمان شریک یا شرکای جنسی نیز در پیشگیری از عفونت مجدد نقش مهمی دارد.
کرم واژینال کلیندامازول در درمان عفونت واژینال
یکی از فرآوردههایی که پزشک میتواند در برخی عفونتهای واژینال تجویز کند، کرم واژینال کلیندامازول است.
کلیندامازول یک کرم واژینال حاوی کلیندامایسین ۲ درصد و کلوتریمازول ۲ درصد است. کلیندامایسین یک داروی ضدباکتری و کلوتریمازول یک داروی ضدقارچ است؛ بنابراین این فرآورده دو جزء با عملکرد متفاوت را در یک فرمولاسیون واژینال در اختیار قرار میدهد. براساس بروشور رسمی کلیندامازول، این محصول برای درمان واژینوز باکتریایی و همچنین کاندیدیازیس ولوواژینال ناشی از Candida albicans و برخی دیگر از گونههای کاندیدا در نظر گرفته شده است. هر تیوب محصول حاوی ۴۰ گرم کرم بوده و همراه اپلیکاتور عرضه میشود.
آشنایی بیشتر با: کرم واژینال کلیندامازول
وجود کلیندامایسین و کلوتریمازول در یک محصول به این معنی نیست که کلیندامازول برای تمام انواع ترشحات یا عفونتهای واژینال مناسب است. برای مثال، تریکومونیازیس به درمان دیگری نیاز دارد. به همین علت تشخیص علت علائم قبل از انتخاب دارو اهمیت زیادی دارد.
نحوه مصرف کرم واژینال کلیندامازول
مقدار و طول دوره درمان باید براساس تشخیص پزشک تعیین شود. در بروشور محصول تأکید شده است که مقدار دقیق دارو باید توسط پزشک تجویز شود. مقدار معمول ذکرشده در بروشور، یک اپلیکاتور پر از کرم داخل واژن، روزانه یک مرتبه و برای هفت روز متوالی است.
اپلیکاتور برای قرار دادن مقدار مناسب کرم داخل واژن طراحی شده است. بهتر است دستورالعمل استفاده درجشده در بروشور محصول با دقت مطالعه شود و دوره درمان حتی اگر علائم زودتر کاهش پیدا کردند، طبق نظر پزشک کامل شود. در صورتی که طی چند روز بهبودی حاصل نشود، علائم بدتر شوند یا مدت کوتاهی پس از درمان دوباره برگردند، بررسی مجدد علت علائم اهمیت دارد.
نکات مهم هنگام مصرف کلیندامازول
در بروشور این دارو توصیه شده است که در طول درمان از دوش واژینال، تامپون و سایر محصولات داخل واژن بدون نظر پزشک استفاده نشود. همچنین رابطه جنسی واژینال در طول دوره درمان توصیه نمیشود.
از آنجا که برخی فرآوردههای واژینال حاوی کلیندامایسین میتوانند بر استحکام وسایل ساختهشده از لاتکس یا لاستیک اثر بگذارند، توجه به دستورالعمل محصول درباره کاندوم، دیافراگم و سایر روشهای سدّی اهمیت دارد. بروشور کلیندامازول استفاده از این محصولات را در طول درمان و تا سه روز پس از قطع دارو توصیه نمیکند. افرادی که سابقه حساسیت به کلیندامایسین، لینکومایسین، کلوتریمازول یا داروهای مشابه دارند باید قبل از مصرف پزشک را مطلع کنند. سابقه برخی بیماریهای گوارشی و کولیت مرتبط با آنتیبیوتیک نیز اهمیت دارد. بروز اسهال شدید یا مداوم در زمان مصرف یا پس از درمان با کلیندامایسین نیازمند ارزیابی پزشکی است.
مصرف این دارو در بارداری یا شیردهی نیز باید با نظر پزشک انجام شود.
آیا میتوان عفونت واژینال را در خانه درمان کرد؟
اگر فرد قبلاً توسط پزشک مبتلا به یک عفونت مشخص تشخیص داده شده و دقیقاً همان علائم تکرار شده باشند، ممکن است پزشک برای مدیریت دورههای بعدی توصیه مشخصی ارائه کرده باشد. با این حال، خودتشخیصی همیشه قابل اعتماد نیست. برای مثال، استفاده مکرر از داروی ضدقارچ در فردی که در واقع واژینوز باکتریایی یا تریکومونیازیس دارد، عامل بیماری را درمان نمیکند. CDC نیز توصیه میکند در صورت تداوم علائم یا بازگشت آنها پس از درمان عفونت قارچی، بیمار برای بررسی بالینی و آزمایش مراجعه کند.
همچنین دوش واژینال راه مناسبی برای درمان عفونت نیست و میتواند تعادل طبیعی محیط واژن را مختل کند. در مورد BV نیز شواهدی از مفید بودن دوش واژینال برای درمان یا کاهش علائم وجود ندارد و حتی ممکن است با عود بیماری مرتبط باشد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر برای اولین بار دچار ترشحات غیرعادی، خارش یا سوزش واژن شدهاید، مراجعه برای تشخیص دقیق انتخاب مناسبی است. وجود تب، درد قابل توجه در ناحیه لگن یا پایین شکم، خونریزی غیرعادی، زخم یا ضایعات تناسلی، ترشحات شدید و بدبو یا احتمال ابتلا به بیماری مقاربتی نیز نیاز به ارزیابی پزشکی را افزایش میدهد. در دوران بارداری نیز علائم عفونت واژینال نباید خودسرانه درمان شوند. همچنین در عفونتهایی که مرتب عود میکنند، بررسی بیماریهای زمینهای و تشخیص آزمایشگاهی میتواند ضروری باشد.
آیا عفونت واژینال دوباره برمیگردد؟
بله. هم واژینوز باکتریایی و هم کاندیدیازیس میتوانند عود کنند. بازگشت علائم الزاماً به معنی بیاثر بودن درمان قبلی نیست و ممکن است عوامل مختلفی در تغییر مجدد محیط واژن نقش داشته باشند.
در عفونت قارچی عودکننده، تشخیص گونه Candida اهمیت بیشتری پیدا میکند، زیرا برخی گونههای غیرآلبیکنس پاسخ کمتری به درمانهای رایج نشان میدهند. در موارد مکرر یا مقاوم ممکن است کشت، بررسی حساسیت دارویی و درمان طولانیتر مورد نیاز باشد. در تریکومونیازیس نیز عفونت مجدد از شریک درماننشده امکانپذیر است؛ به همین دلیل درمان شریک جنسی و پیگیری طبق نظر پزشک بخش مهمی از مدیریت بیماری محسوب میشود.
چگونه احتمال عفونت واژینال را کاهش دهیم؟
حفظ تعادل طبیعی محیط واژن مهمتر از تلاش برای «ضدعفونی کردن» آن است. شستوشوی داخل واژن یا استفاده مداوم از مواد معطر و محرک ضرورتی ندارد و میتواند در برخی افراد مشکلات را تشدید کند. انتخاب محصولات بهداشتی ملایم برای ناحیه خارجی و پرهیز از دوش واژینال میتواند کمککننده باشد. در مورد عفونتهای مقاربتی، استفاده صحیح از روشهای محافظتی و انجام آزمایش در شرایط پرخطر اهمیت دارد. همچنین درمان کامل دوره تجویزشده و مراجعه مجدد در صورت بازگشت علائم از مصرف مکرر و خودسرانه دارو منطقیتر است.
جمعبندی
عفونت واژینال یک بیماری واحد نیست. واژینوز باکتریایی، کاندیدیازیس واژینال و تریکومونیازیس از مهمترین علل علائم واژینال هستند و هرکدام درمان متفاوتی دارند. خارش، سوزش، تغییر ترشحات و بوی نامطبوع میتوانند سرنخهایی درباره علت بیماری بدهند، اما تشخیص قطعی تنها براساس علائم همیشه امکانپذیر نیست. در درمان عفونتهای باکتریایی از داروهای ضدباکتری و در عفونت قارچی از داروهای ضدقارچ استفاده میشود. کرم واژینال کلیندامازول حاوی کلیندامایسین ۲ درصد و کلوتریمازول ۲ درصد است و طبق بروشور محصول برای درمان واژینوز باکتریایی و کاندیدیازیس ولوواژینال کاربرد دارد.
با این حال، استفاده از کلیندامازول یا هر داروی واژینال دیگری باید براساس تشخیص صحیح و دستور پزشک انجام شود؛ زیرا همه انواع عفونت واژن به یک درمان پاسخ نمیدهند و انتخاب داروی مناسب مستقیماً به عامل ایجادکننده بیماری وابسته است.
